Grzyby spełniają w środowisku niezwykle ważne funkcje, często wspomina się o ich znaczeniu kiedy poruszamy relację grzybów mikoryzowych i korzeni roślin. To ciekawe zjawisko które daje obopólne korzyści zarówno dla grzyba jak i rośliny. Grzyby wykorzystują asymilaty pochodzące z liści rośliny, natomiast roślina zyskuje osłonę korzeni oraz znaczące zwiększenie powierzchni chłonnej (Hliszczańska 1997).
Dziś skupie się jednak na grzybach rozkładających drewno które rozkładają selektywnie różne jego składowe. W zależności od tego jakie składniki drewna ulegają rozkładowi grzyb tworzy określony typ zgnilizny.
Wyróżniamy 5 typów zgnilizn: biała zgnilizna, brunatna zgnilizna, miękka zgnilizna, sinizna drewna oraz szara (Hildén i Mäkelä 2018). Mianem szarej zgnilizny określa się typy które uniemożliwiają standardową klasyfikację. Niektóre grzyby mimo nieposiadania właściwych dla danej grupy genów i tak wykształciły mechanizmy degradacji typowe dla innych grup gatunków. Przykładem takich nie do końca sklasyfikowanych gatunków są m.in.: Rozszczepka pospolita (Schizophyllum commune) i Jaapia argillacea (Riley i in. 2014).
Owocniki Rozszczepki pospolitej (Shizophyllum commune) na martwym pniu drzewa. Fot. Jan Grabowski
Największe znaczenie dla drzew rosnących w miastach ma zgnilizna biała oraz brązowa zwana również brunatną. Ponieważ te typy zgnilizn są następstwem obecności większości powszechnie występujących grzybów (Schilling i in. 2020). Za powstawanie białej zgnilizny najczęściej odpowiadają grzyby z gromady Basidiomycota, rozkładowi ulegają wówczas wszystkie składniki ściany komórkowej drewna jak: ligniny, celulozy, hemicelulozy. Drewno w którym rozwinęła się biała zgnilizna traci wytrzymałość i staje się jasne (Eriksson i in. 1990).
Konar starego dębu porażony grzybami odłamał się w wyniku osłabienia. Fot. Jan Grabowski
Grzyby odpowiedzialne za powstawanie brunatnej zgnilizny również należą do gromady Basidiomycota, ale stanowią mniej niż 10% spośród znanych gatunków. Wskutek ich obecności szybkiemu rozkładowi ulegają polisacharydy głównie celuloza. W wyniku takich przemian chemicznych pozostaje zdemetoksylowana – fajne trudne słowo oznaczające usunięcie grupy metylowej z cząsteczki dla zrozumienia najłatwiej powiedzieć: zdegradowana – lignina, która przyjmuje formę brunatnych, sześciennych kostek drewna (Mäkelä, i in. 2014).
Brunatna zgnilizna drewna graba rosnącego w zabytkowym parku. Wyraźnie widać cienkie poprzeczne pęknięcia drewna to właśnie charakterystyczne dla brunatnej zgnilizny struktury. Drzewo było żywotne, jednak ze względu na duży obszar zgnilizny konieczne było ogłowienie drzewa i pozostawienie go jedynie w formie świadka. Fot. Jan Grabowski
Miękką zgniliznę drewna powodują grzyby z gromady Ascomycetes. Zazwyczaj sprzyjają ich obecności warunki wysokiej wilgotności. Wskutek ich działania dochodzi do szybkiego rozkładu celulozy i hemicelulozy, równocześnie dochodzi do stopniowego rozkładu ligniny. Drewno rozłożone wskutek powstania miękkiej zgnilizny przyjmuje kolor szarawy i gąbczastą strukturę (Shary i in. 2007).
Wyrwany przez wiatr wierzchołek wiekowej lipy. Jasny obszar drewna to tkanka która stanowiła zdrową podporę, wyraźnie widać dysproporcję z ciemnym obszarem objętym zgnilizną. Fot. Jan Grabowski
Warto zauważyć, że w przypadku sędziwych drzew zwykle mamy do czynienia z patologiami o krzyżowym charakterze. Dla przykładu drzewo osłabione przez grzyby może być następnie atakowane przez żerujące w drewnie chrząszcze, obecność kokolitów oraz odchodów chrząszczy sprzyja powstawaniu wilgotnego murszu który następnie może stwarzać warunki sprzyjające obecności innych grzybów patogenicznych. Grzyby dobrze funkcjonują tam gdzie jest ciepło i wilgotno. Próchnowiska w których razem żyją grzyby, chrząszcze i małe ssaki należy reagularnie monitorować dla zachowania właściwej i bezpiecznej struktury drzewa.
Ubytek wgłębny powstały powstały w wyniku wypróchnienia pnia kasztanowca stanowił podstawę pozostałej części korony, jego głębokość wynosiła około 2,5m. Korona drzewa została wycofana ze względu na bardzo dużą dźwignię jaka oddziaływała na tę część pnia. Drzewo miało około 16 metrów wysokości, ubytek znajdował się na około 8 metrach. Fot. Jan Grabowski
Jakie praktyki pielęgnacyjne?
Grzybów wpływających na strukturę drewna nie pozbędziemy się właściwie w żaden sposób. Próby ratowania drzew porażonych z użyciem środków chemicznych nie przynoszą skutków w głębi pnia gdzie najbardziej by nam na tym zależało. Używanie maści ogrodniczej czy środków do konserwacji drewna to jedynie próby które potrafią przynieść więcej szkody niż pożytku. Nie istnieje żadne remedium.
Coś jednak możemy zrobić, możemy obserwować te trwające od milionów lat procesy, możemy szacować ryzyko i na tej podstawie wykonywać cięcia lub zakładać wiązania dla zachowania pożądanej struktury drzewostanu, tak aby spowolnić degradację osłabionych drzew. Zabiegi mające na celu spowolnienie procesu rozpadu drzewa służą też zachowaniu właśnie samego próchnowiska jako wewnętrznego ekosystemu z którym drzewa jako organizmy funkcjonowały jeszcze zanim zaczęliśmy na nie patrzeć.
Wewnętrzny ubytek pnia kasztanowca który przekroczył niestety granicę bezpieczeństwa tak cienka ścianka nie była w stanie utrzymać ciężaru korony. Wyraźnie widać obecność różnych rodzajów grzybów oraz zasięg infekcji. Fot. Jan Grabowski
Drzewa porażone grzybami stają się osłabione, a ich statyka w zależności od tego z jak intensywnym rozkładem mamy do czynienia w różnym tempie ulega pogorszeniu. Nie trzeba się jednak od razu załamywać, po pierwsze najważniejsze jest poznanie patogena z jakim się borykamy dopiero po tym możemy planować dalsze kroki. Może na naszym drzewie znajduje się tylko saprotrof odżywiający się materią która i tak już obumarła samoczynnie. Podczas najbliższego spaceru zwróć uwagę jak wiele zdrowych oraz sędziwych drzew posiada małe owocniki zwane hubami, taki spacer otwiera oczy na to, że grzyby na drzewach są były i będą, a my musimy jakoś z nimi żyć.
- Hilszczanska Dorota (1997). Mikoryzy i ich rola w środowisku. Sylwan, 141(02), 59-64.
- Mäkelä, M.R., Hildén, K.S., de Vries, R.P. (2014). Degradation and Modification of Plant Biomass by Fungi. In: Nowrousian, M. (red.) Fungal Genomics. The Mycota (s. 175-208), vol 13. Springer, Berlin, Heidelberg.
- Riley, R., Salamov, A. A., Brown, D. W., Nagy, L. G., Floudas, D., Held, B. W., … & Grigoriev, I. V. (2014). Extensive sampling of basidiomycete genomes demonstrates inadequacy of the white-rot/brown-rot paradigm for wood decay fungi. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(27), 9923-9928.
- Schilling, J. S., Kaffenberger, J. T., Held, B. W., Ortiz, R., & Blanchette, R. A. (2020). Using wood rot phenotypes to illuminate the “gray” among decomposer fungi. Frontiers in microbiology, 11, 1288.
- Eriksson, K. E. L., Blanchette, R. A., & Ander, P. (2012). Microbial and enzymatic degradation of wood and wood components. Springer Science & Business Media.
- Hildén, K., & Mäkelä, M. R. (2018). Role of fungi in wood decay. In Reference Module in Life Sciences. Elsevier.
- Mäkelä, M.R., Hildén, K.S., de Vries, R.P. (2014). Degradation and Modification of Plant Biomass by Fungi. In: Nowrousian, M. (red.) Fungal Genomics. The Mycota (s. 175-208), vol 13. Springer, Berlin, Heidelberg.
- Shary, S., Ralph, S. A., & Hammel, K. E. (2007). New insights into the ligninolytic capability of a wood decay ascomycete. Applied and Environmental Microbiology, 73(20), 6691-6694.